Taal, cultuur en onderwijs in het laatantieke en vroegmiddeleeuwse Westen: Wat we uit Latijnse taalhandboeken kunnen leren

20 03 18

De wereld van de late oudheid is een wereld in verandering. Het christendom vervormt op radicale wijze het morele en intellectuele referentiekader. De institutionalisering van de Kerk brengt een nieuw carrièrepad met zich mee, dat al snel de traditionele cursus honorum overvleugelt. De voormalige ‘barbaren’ worden de nieuwe machthebbers en spreken hun eigen talen, naast en in interactie met het Latijn. Het onderwijssysteem krijgt het zwaar te verduren, maar overleeft in de vorm van kathedraal- en abdijscholen. Een rijke bron voor de toestand van taal, cultuur en onderwijs in deze periode zijn Latijnse taalhandboeken – grammatica’s, woordenboeken en spellinggidsen. Net door hun normatieve insteek laten deze handboeken zien welke ‘fouten’ er gangbaar zijn in het dagdagelijkse taalgebruik, of, met andere woorden, hoe het Latijn in tijd en ruimte varieert. Door hun opbouw en zelfpresentatie bieden ze een inkijk in de gehanteerde educatieve methodes en in de maatschappelijke waarde die men hecht aan een geestelijke en eventueel ook wereldlijke vorming. De handboeken staan in een lange traditie die steunt op de lectuur en commentaar van literaire teksten met een ‘heidense’ culturele inhoud. Het verfijnde taalgebruik en de elitaire norm die door deze traditie worden voorgeschreven, botsen met de talige eenvoud die christenen als hun handelsmerk claimen. Tegen deze achtergrond gaan de auteurs van laatantieke taalhandboeken op uiteenlopende manieren om met hun modellen, in de eerste plaats de befaamde grammatica van Aelius Donatus (fl. 354–363). Ze vervangen problematische voorbeelden, passen de structuur van de handboeken aan, en proberen de stof te verdiepen of te vereenvoudigen, al naargelang hun doelpubliek. Deze lezing beoogt een algemeen beeld te schetsen van de thematiek, met aandacht voor de taalhandboeken van klinkende namen als Augustinus, Cassiodorus, Isidorus van Sevilla en Beda Venerabilis, maar ook van minder bekende auteurs, zoals Agroecius, Fulgentius de mythograaf, en Julianus van Toledo.

Deel deze pagina